Zaćma, nazywana też kataraktą, to zmętnienie naturalnej soczewki oka, które stopniowo pogarsza ostrość wzroku. Choroba ma w niektórych przypadkach charakter postępujący – zaczyna się niepostrzeżenie, a przez wiele miesięcy lub lat pacjent może nie łączyć pogorszenia widzenia z konkretnym schorzeniem. Z kolei np. przy zaćmie pourazowej schorzenie rozwija się bardzo szybko. W prawidłowych warunkach przezroczysta soczewka oka skupia promienie świetlne na siatkówce, umożliwiając ostre widzenie. W przebiegu zaćmy soczewka stopniowo traci swoją przejrzystość, co powoduje pogorszenie jakości widzenia. Poznaj najważniejsze informacje na temat przyczyn i objawów zaćmy, a także na temat diagnostyki oraz leczenia.
Rodzaje zaćmy
Okuliści wyróżniają kilka typów zaćmy w zależności od przyczyny i lokalizacji zmętnienia w soczewce:
- zaćma starcza – najczęstsza, wynika z naturalnego procesu starzenia się soczewki, pojawia się zwykle po 60. roku życia,
- zaćma wrodzona – obecna od urodzenia lub rozwijająca się w pierwszych miesiącach życia, często związana z infekcjami w czasie ciąży lub zaburzeniami genetycznymi,
- zaćma pourazowa – następstwo urazu mechanicznego, chemicznego lub radiacyjnego,
- zaćma powikłana (wikłająca) – rozwija się w przebiegu innych chorób oczu (np. przewlekłego zapalenia błony naczyniowej lub jaskry), po urazach albo w wyniku długotrwałego stosowania kortykosteroidów,
- zaćma cukrzycowa – związana z przewlekłą hiperglikemią, może rozwijać się szybciej niż zaćma starcza.
Przyczyny zaćmy
Najczęstszą przyczyną zaćmy jest wiek. Po 60. roku życia soczewka naturalnie traci elastyczność i przejrzystość, a ryzyko zaćmy rośnie z każdą dekadą. Jednak choroba może rozwinąć się znacznie wcześniej, jeśli działają dodatkowe czynniki ryzyka.
Do udokumentowanych czynników sprzyjających zaćmie należą:
- cukrzyca i inne zaburzenia metaboliczne,
- długotrwałe narażenie na promieniowanie UV bez ochrony oczu,
- palenie tytoniu,
- nadużywanie alkoholu,
- przewlekłe stosowanie kortykosteroidów (doustnych, wziewnych lub w kroplach do oczu),
- urazy mechaniczne i chemiczne gałki ocznej,
- przebyte operacje okulistyczne, np. leczenie jaskry,
- predyspozycje genetyczne.
Zaćma wrodzona może być skutkiem różyczki, toksoplazmozy lub cytomegalii przebytej przez matkę w czasie ciąży, a także wynikiem wad chromosomalnych.
Objawy zaćmy – jak rozpoznać chorobę
Pierwsze objawy zaćmy są subtelne i łatwo je zbagatelizować. Pacjenci często przypisują pogorszenie wzroku zmęczeniu lub potrzebie zmiany okularów. Tymczasem zaćma widzenie zmienia w charakterystyczny sposób, który różni się od zwykłej wady refrakcji.
Do najczęstszych objawów należą:
- zamglone lub nieostre widzenie, jakby przez brudną szybę lub mgłę,
- pogorszenie widzenia w warunkach słabego oświetlenia i w nocy,
- nadwrażliwość na jasne światło, szczególnie na słońce i reflektory samochodów,
- efekt halo – świetliste obręcze wokół źródeł światła,
- podwójne widzenie jednym okiem,
- częste zmiany mocy okularów korekcyjnych,
- blaknięcie kolorów, postrzeganie obrazu jako żółtawego lub brązowawego,
- trudności z czytaniem przy normalnym oświetleniu.
Pierwsze objawy zaćmy pojawiają się zwykle jednostronnie lub są wyraźniejsze w jednym oku. Z czasem zmiany obejmują oboje oczu i nasilają się.
Diagnostyka zaćmy
Rozpoznanie zaćmy wymaga badania okulistycznego. Samo pogorszenie wzroku nie wystarczy do postawienia diagnozy, ponieważ podobne objawy mogą dawać inne schorzenia oczu, np. jaskra czy zwyrodnienie plamki żółtej.
Podstawowe badania stosowane w diagnostyce zaćmy to:
- badanie ostrości wzroku przy użyciu tablic Snellena,
- badanie w lampie szczelinowej – pozwala ocenić stopień i lokalizację zmętnienia soczewki,
- pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego,
- badanie dna oka po rozszerzeniu źrenicy – ocenia stan siatkówki i nerwu wzrokowego.
Przed planowaną operacją wykonuje się dodatkowo biometrię oka, czyli pomiar długości gałki ocznej i krzywizny rogówki. Wyniki biometrii służą do obliczenia mocy soczewki wewnątrzgałkowej, która zastąpi zmętniałą soczewkę naturalną.
Początki zaćmy – jak leczyć i kiedy działać
Wczesna zaćma nie zawsze wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej. Jeśli zmętnienie soczewki jest niewielkie i nie wpływa znacząco na codzienne funkcjonowanie, okulista może zalecić obserwację i kontrolne wizyty co 6-12 miesięcy.
Nie istnieje żadna zatwierdzona farmakologicznie metoda leczenia zaćmy bez operacji. Krople do oczu dostępne na rynku nie cofają zmętnienia soczewki ani nie zatrzymują postępu choroby w sposób potwierdzony w badaniach klinicznych. Jedyną skuteczną metodą leczenia zaćmy jest operacja.
Decyzja o zabiegu zależy od kilku czynników:
- stopnia pogorszenia ostrości wzroku,
- wpływu zaćmy na codzienne aktywności (prowadzenie samochodu, czytanie, praca),
- ogólnego stanu zdrowia pacjenta,
- stanu drugiego oka.
Operację zaleca się wtedy, gdy zaćma obniża jakość życia, a nie dopiero gdy pacjent przestaje widzieć.
Leczenie zaćmy – operacja i jej przebieg
Operacja zaćmy to jeden z najczęściej wykonywanych zabiegów okulistycznych na świecie. Standardową metodą jest fakoemulsyfikacja – usunięcie zmętniałej soczewki za pomocą ultradźwięków przez małe nacięcie w rogówce, a następnie wszczepienie sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej (IOL).
Zabieg trwa zwykle 15-30 minut, przeprowadzany jest w znieczuleniu miejscowym i nie wymaga hospitalizacji. Pacjent wraca do domu tego samego dnia. Przez kilka tygodni po operacji stosuje się krople przeciwzapalne i antybiotyczne.
Sztuczne soczewki wewnątrzgałkowe dostępne są w kilku wariantach:
- soczewki jednoogniskowe – korygują widzenie na jedną odległość (najczęściej dal), pacjent może potrzebować okularów do czytania,
- soczewki wieloogniskowe – umożliwiają widzenie na różne odległości bez okularów,
- soczewki toryczne – korygują jednocześnie zaćmę i astygmatyzm.
Wybór rodzaju soczewki zależy od potrzeb wzrokowych pacjenta, stanu oczu i preferencji omówionych z chirurgiem.
Profilaktyka i ochrona wzroku
Zaćmy starczej nie można całkowicie zapobiec, ale można opóźnić jej rozwój i zmniejszyć ryzyko wczesnego wystąpienia. Regularne badania okulistyczne po 40. roku życia pozwalają wykryć zmiany na wczesnym etapie.
Działania, które zmniejszają ryzyko szybkiego postępu zaćmy, obejmują:
- noszenie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV-A i UV-B,
- niepalenie tytoniu,
- kontrolę poziomu cukru we krwi przy cukrzycy,
- ograniczenie alkoholu,
- zbilansowaną dietę bogatą w antyoksydanty, szczególnie witaminę C, E i luteinę.
Zaćma wykryta wcześnie daje więcej czasu na zaplanowanie leczenia i wybór optymalnego momentu operacji. Regularna kontrola u okulisty pozostaje najskuteczniejszym narzędziem ochrony wzroku na każdym etapie życia.
Najważniejsze informacje o zaćmie, objawach i leczeniu – FAQ
- Czy zaćma może rozwijać się bez wyraźnych objawów?
Tak. Choroba rozwija się stopniowo, a pierwsze objawy są często subtelne i łatwe do przeoczenia.
- Jakie są pierwsze objawy zaćmy?
Pierwsze objawy zaćmy to najczęściej: zamglone widzenie, gorsze widzenie po zmroku, nadwrażliwość na światło oraz częsta potrzeba zmiany okularów.
- Czy zaćma zawsze dotyczy obu oczu?
Nie. Początkowo objawy mogą występować tylko w jednym oku lub być w nim bardziej nasilone. Z czasem zmiany zwykle obejmują oba oczy.
- Jak rozpoznaje się zaćmę?
Rozpoznanie stawia okulista na podstawie badania wzroku, w tym badania w lampie szczelinowej oraz innych badań okulistycznych.
- Czy zaćmę można leczyć kroplami do oczu?
Nie. Dostępne krople nie cofają zmętnienia soczewki ani nie zatrzymują postępu choroby w sposób potwierdzony badaniami.
